Pêncşem, December 2, 2021

Pîvanên klînîkî û derûnî yên grevên birçîbûnê

Grevên birçîbûnê yên dema bidawîanîna wan nediyar û bêveger ên ku di wateya psîkolojîk û di heman demê de jî di çarçoveya bijîşkî û civakî de gihîştine qonaxeke pir krîtîk, berî her tiştî acîliyek girîng pêk tînin. Pîvana herî girîng a vê lezgîniyê pîvana “watedayînê” ye. Di çerçova psîkolojîk/derûnî de, sedema herî girîng ku divê mirovên di greva birçîbûnê de biryarek wisa bidin, ew mijarên ku siyasetmedar neçar in wan bi rengekî çalak çareser bikin.

Bi taybetî ya pir girîng ew e ku laş di birçîbûnê de razayî digel birçîbûnê hilweşînek mezin jî bi xwe re tîne. Ev tê vê wateyê ku her roj, bi hejmarek diyar şane ji laşê mirovan winda dibin û ji nû ve pêdiviya laş bi vana çêdibe. Ji ber ku kesên di greva birçîbûnê de ne hin mîneralan, vîtamînan, enerjiyan, rûn û proteînên ku di damezrandina şanikê de girîng in û hewce ne red dikin, kêmbûna wan di westandin û ji taqetê ketina laş de roleke girîng dilîze. Wekî din, ji ber ku laş her gav xwe dilivîne, ango, ew bi berdewamî di nav tevgerê de ye û enerjiyê dixwe, ev yek gav bi gav dibe sedema windabûna hêz û enerjiyê. Şanîdera yekem dayîna kîloyan e, ew di forma kêmbûna giraniya laş de aşkera dibe. Bi gelemperî, di 35 rojên destpêkê de 10 kîlo kêmbûnek navînî heye û gav bi gav kîlo kêm dibin. Ev kêmbûna giraniya laş di rojên paşîn de jî berdewam dike. Wekî din, rojê bi navînî 1,5 heya 2 lître av, bi qasî 4-5 kevçiyên şorbê şekir, 1,5-2 kevçiyê çayê xwê, 1 kevçiyek çayê karbonat vexwarinê û rojane bi qasî 100-500 mîlîgram pêdivî bi vîtamîna B1 heye.

Bandora li ser organên jiyanî

Piştî roja 55’an dest pê dike, li organên girîng ên mirovên di greva birçîbûnê de bandor dibe û ev rewşa hanê ji bo laş pêngaveke nû ya veguherînê diafirîne. Tê zanîn ku dibe encamên wekî têkçûna dil û gurçikê çêbibin û di heman demê de, lawazbûna masûlkeya dil ji ber lawazbûna zêde, ji ber jidestdana hêz û enerjiya hewceyiya laş pê heye dikare bibe sedema mirina ji nişka ve. Her wiha jidestdana xwînê û tevliheviyên mîna wê dikare di laşê mirovên gihîştine vê qonaxê de bê dîtin. Jidestdana xwînê dikare bibe sedema tevliheviya wêneyî û ev yek bi taybetî dîmenê rewşê tevlihev dike, ji ber ku ev tê vê wateyê ku şaneyên xwînê yên oksîjenê hildigirin ji xwînê kêm dibin. Pîvanên neurolojîk û psîkolojîk ên dibe ku ji ber kêmasiya vîtamîna B1 rabin ji bo bikaranîna enerjiya di laş de ji pêşerojê xwedî girîngiyeke taybet e. Di nebûna vîtamîna B1 de, molekulên navîn ên ku bandor li mejî dikin, derdikevin holê û ew dibin sedema avabûna ku em jê re dibêjin psîkolojiya Wernicke-Korsakoff (tevliheviyên neurolojîk).

Li gorî çavdêriyên min ên van grevên birçîbûnê û têkiliyên min ên rasterast bi hin kesên ketine vê grevê re, divê hevsengiya wan a giyanî ya heyî bi berxwedan û vîna wan re were fêmkirin. Ji bo ku meriv ji van “çalakiyên” van mirovan fam bike, bikêrhatina wan bi tevahî kêrhatî ye. Bi gotinên din, wateyek tenê bi lêpirsîna raboriya wan, bi dîtina nirx, rastiyên ku ew pê re ne û qonaxên serpêhatiyên wan ên sereke ku ew jiyane dikare were dayîn.

Ev têgihîştin di heman demê de nîşan dide ka ew bi vîneke çawa tevdigerin û her wiha bi vî awayî hevsengiya wan a giyanî û derûnî tê fêmkirin. Ji ber vê çendê ye ku xala herî hevpar a gelek ramangeran ew e ku di bingeha piraniya xirabiyan de tunebûna berxwedanên mezin heye. Xwedî dîrokek tije îşkence, şer, çewisandin, zordarî, girtin û sirgûniyê, ev mirovên ku xwediyê dîroka gelek neheqî û zaliman in, digel derbasbûna salan berê jî bi baweriyek xurt jiyane. Di vê wateyê de, gotina vê baweriya vîna, “Laş, çiqas berxwedêr be jî; dil li laş serdest e” girîng e.

Ji aliyekî ve, ev mirovên di grevên birçîbûnê de nefretê ji tiştê ku berê dikirin, di heman demê de bi vîna kesên sereke re di nav tekoşîna ku ji wan tê de bi vê berxwedana civakî re bûn yek. Benjamin Disraeli wiha dibêje: “Tu tişt nikare li hember îradeya mirovê ku dikare hebûna xwe ya laşî jî ji bo armanca xwe feda bike, li ber xwe bide.” Bi gotineke din, heke çend qonaxên rabirdû yên ku wan jiyan kirî, wan ber bi serpêhatiyeke ku dikare jê re wekî îflasa psîkolojîk û giyanî ya kesane were gotin rê nede, berevajî wan ev bi şerê îradeyê ve xwe dispêrin hêza xwe. Ev wekî bilindkirina exlaq û vînê bi tevahî û her wiha qîrîna kesên li dijî zordariyê di psîkolojiyê de tê vegotin û pênasekirin. Berxwedana li dijî neheqî û zordariyê wekî awayê herî hêsan ê casaretekê tê dîtin. Mark Twain diyar dike ku cesaret li dijî tirsê çalakiya herî mezin e û cesaret berxwedana li hember tirsê ye.

“Ger mexlûqek bi qismî tirsonek nebe, jê re mêrxasî digotin ne pesn e.” Ji ber vê yekê, wateyek kûr a vê çalakiyê heye ku têgînên civaknasî û derûnî û hem jî civakî û dîrokî di xwe de digire. Diyar e ku peywirek bi çi rengî dikeve ser van kesan, heta ku rewşa giyanî ya van mirovan tenê bi pîvana psîkolojîk û bi tevahî rastiyên civakî were hesibandin.

Qonaxa krîtîk

Destpêkirina pirsgirêkên tenduristiya kesê di greva birçîbûnê de, li gorî cih û mercên ku ew kes lê dimîne diguhere, lê bi gelemperî ev dema krîtîk piştî roja 40’î dest pê dike. Piştî vê demê, hem têkçûna organan û hem jî lawaziya laş a gelemperî dest pê dike û bi vê pêvajoyê re dirûvê tevn û fonksiyonên bedenê sînordar dibin. Ew zirar li laş çêdibe, dikare bibe sedema jidestdana jiyanê. Windakirina tevnê di qonaxên paşîn de xwedî girîngiyek jiyanî ne û di encamê de, ew xuyanga lawaz û her weha tevliheviyên di organên sehekî de pêk tîne. Tevlihevî yan jî lawazbûna tahmgirtinê, her diçe pir caran tinnitus, hestiyariya li hemberî ronahiyê û zêdebûna hestiyariya bêhnê, nemaze li hember bêhnên xirab, ji van nîşanan çend in.

Naveroka berêCejna Xidir Îlyas û Xidir Nebî
Naveroka ya piştî vêÇerçî

Pîvanên klînîkî û derûnî yên grevên birçîbûnê

Grevên birçîbûnê yên dema bidawîanîna wan nediyar û bêveger ên ku di wateya psîkolojîk û di heman demê de jî di çarçoveya bijîşkî û civakî de gihîştine qonaxeke pir krîtîk, berî her tiştî acîliyek girîng pêk tînin. Pîvana herî girîng a vê lezgîniyê pîvana “watedayînê” ye. Di çerçova psîkolojîk/derûnî de, sedema herî girîng ku divê mirovên di greva birçîbûnê de biryarek wisa bidin, ew mijarên ku siyasetmedar neçar in wan bi rengekî çalak çareser bikin.

Bi taybetî ya pir girîng ew e ku laş di birçîbûnê de razayî digel birçîbûnê hilweşînek mezin jî bi xwe re tîne. Ev tê vê wateyê ku her roj, bi hejmarek diyar şane ji laşê mirovan winda dibin û ji nû ve pêdiviya laş bi vana çêdibe. Ji ber ku kesên di greva birçîbûnê de ne hin mîneralan, vîtamînan, enerjiyan, rûn û proteînên ku di damezrandina şanikê de girîng in û hewce ne red dikin, kêmbûna wan di westandin û ji taqetê ketina laş de roleke girîng dilîze. Wekî din, ji ber ku laş her gav xwe dilivîne, ango, ew bi berdewamî di nav tevgerê de ye û enerjiyê dixwe, ev yek gav bi gav dibe sedema windabûna hêz û enerjiyê. Şanîdera yekem dayîna kîloyan e, ew di forma kêmbûna giraniya laş de aşkera dibe. Bi gelemperî, di 35 rojên destpêkê de 10 kîlo kêmbûnek navînî heye û gav bi gav kîlo kêm dibin. Ev kêmbûna giraniya laş di rojên paşîn de jî berdewam dike. Wekî din, rojê bi navînî 1,5 heya 2 lître av, bi qasî 4-5 kevçiyên şorbê şekir, 1,5-2 kevçiyê çayê xwê, 1 kevçiyek çayê karbonat vexwarinê û rojane bi qasî 100-500 mîlîgram pêdivî bi vîtamîna B1 heye.

Bandora li ser organên jiyanî

Piştî roja 55’an dest pê dike, li organên girîng ên mirovên di greva birçîbûnê de bandor dibe û ev rewşa hanê ji bo laş pêngaveke nû ya veguherînê diafirîne. Tê zanîn ku dibe encamên wekî têkçûna dil û gurçikê çêbibin û di heman demê de, lawazbûna masûlkeya dil ji ber lawazbûna zêde, ji ber jidestdana hêz û enerjiya hewceyiya laş pê heye dikare bibe sedema mirina ji nişka ve. Her wiha jidestdana xwînê û tevliheviyên mîna wê dikare di laşê mirovên gihîştine vê qonaxê de bê dîtin. Jidestdana xwînê dikare bibe sedema tevliheviya wêneyî û ev yek bi taybetî dîmenê rewşê tevlihev dike, ji ber ku ev tê vê wateyê ku şaneyên xwînê yên oksîjenê hildigirin ji xwînê kêm dibin. Pîvanên neurolojîk û psîkolojîk ên dibe ku ji ber kêmasiya vîtamîna B1 rabin ji bo bikaranîna enerjiya di laş de ji pêşerojê xwedî girîngiyeke taybet e. Di nebûna vîtamîna B1 de, molekulên navîn ên ku bandor li mejî dikin, derdikevin holê û ew dibin sedema avabûna ku em jê re dibêjin psîkolojiya Wernicke-Korsakoff (tevliheviyên neurolojîk).

Li gorî çavdêriyên min ên van grevên birçîbûnê û têkiliyên min ên rasterast bi hin kesên ketine vê grevê re, divê hevsengiya wan a giyanî ya heyî bi berxwedan û vîna wan re were fêmkirin. Ji bo ku meriv ji van “çalakiyên” van mirovan fam bike, bikêrhatina wan bi tevahî kêrhatî ye. Bi gotinên din, wateyek tenê bi lêpirsîna raboriya wan, bi dîtina nirx, rastiyên ku ew pê re ne û qonaxên serpêhatiyên wan ên sereke ku ew jiyane dikare were dayîn.

Ev têgihîştin di heman demê de nîşan dide ka ew bi vîneke çawa tevdigerin û her wiha bi vî awayî hevsengiya wan a giyanî û derûnî tê fêmkirin. Ji ber vê çendê ye ku xala herî hevpar a gelek ramangeran ew e ku di bingeha piraniya xirabiyan de tunebûna berxwedanên mezin heye. Xwedî dîrokek tije îşkence, şer, çewisandin, zordarî, girtin û sirgûniyê, ev mirovên ku xwediyê dîroka gelek neheqî û zaliman in, digel derbasbûna salan berê jî bi baweriyek xurt jiyane. Di vê wateyê de, gotina vê baweriya vîna, “Laş, çiqas berxwedêr be jî; dil li laş serdest e” girîng e.

Ji aliyekî ve, ev mirovên di grevên birçîbûnê de nefretê ji tiştê ku berê dikirin, di heman demê de bi vîna kesên sereke re di nav tekoşîna ku ji wan tê de bi vê berxwedana civakî re bûn yek. Benjamin Disraeli wiha dibêje: “Tu tişt nikare li hember îradeya mirovê ku dikare hebûna xwe ya laşî jî ji bo armanca xwe feda bike, li ber xwe bide.” Bi gotineke din, heke çend qonaxên rabirdû yên ku wan jiyan kirî, wan ber bi serpêhatiyeke ku dikare jê re wekî îflasa psîkolojîk û giyanî ya kesane were gotin rê nede, berevajî wan ev bi şerê îradeyê ve xwe dispêrin hêza xwe. Ev wekî bilindkirina exlaq û vînê bi tevahî û her wiha qîrîna kesên li dijî zordariyê di psîkolojiyê de tê vegotin û pênasekirin. Berxwedana li dijî neheqî û zordariyê wekî awayê herî hêsan ê casaretekê tê dîtin. Mark Twain diyar dike ku cesaret li dijî tirsê çalakiya herî mezin e û cesaret berxwedana li hember tirsê ye.

“Ger mexlûqek bi qismî tirsonek nebe, jê re mêrxasî digotin ne pesn e.” Ji ber vê yekê, wateyek kûr a vê çalakiyê heye ku têgînên civaknasî û derûnî û hem jî civakî û dîrokî di xwe de digire. Diyar e ku peywirek bi çi rengî dikeve ser van kesan, heta ku rewşa giyanî ya van mirovan tenê bi pîvana psîkolojîk û bi tevahî rastiyên civakî were hesibandin.

Qonaxa krîtîk

Destpêkirina pirsgirêkên tenduristiya kesê di greva birçîbûnê de, li gorî cih û mercên ku ew kes lê dimîne diguhere, lê bi gelemperî ev dema krîtîk piştî roja 40’î dest pê dike. Piştî vê demê, hem têkçûna organan û hem jî lawaziya laş a gelemperî dest pê dike û bi vê pêvajoyê re dirûvê tevn û fonksiyonên bedenê sînordar dibin. Ew zirar li laş çêdibe, dikare bibe sedema jidestdana jiyanê. Windakirina tevnê di qonaxên paşîn de xwedî girîngiyek jiyanî ne û di encamê de, ew xuyanga lawaz û her weha tevliheviyên di organên sehekî de pêk tîne. Tevlihevî yan jî lawazbûna tahmgirtinê, her diçe pir caran tinnitus, hestiyariya li hemberî ronahiyê û zêdebûna hestiyariya bêhnê, nemaze li hember bêhnên xirab, ji van nîşanan çend in.

Naveroka berêCejna Xidir Îlyas û Xidir Nebî
Naveroka ya piştî vêÇerçî