Rojnameya Heftane

Bi pirtûka xwe civakê rakir ser pêyan

“Dilê min ji ber xemgîniya hovîtî û neheqiyên ku gelê min ji koleyan re reva dibîne, parçe dibe. Hin şevan dema li gel te radizam dayikên kole ku zarokên wan ji destê wan tê girtin difikirim…

Bîlançoya zilma li ser kurdan

Li Tirkiyeyê êrîşên ku ji hêla dewlet û nijadperestan ve li kurdan tên kirin, didomin. Hefteya borî ev êrîş derketin asteke bilind ku dilê kurdan dag kirin û qet nayên qebûlkirin. Di êrîşan…

Çandnasî û Kurdolojî

Çandnasî wek qadeke xebatên înter-dîsîplîner piştî salên 1970’yan û bi şêlûbûna sînorên navbera qadên cîyawaz ên zanistî ket rojeva akademîk. Çandnasî îro xwedî bergeheke fireh e û ji xebatên etnîk bigire ta têkiliya çînên civakî, ji nasnameya neteweyî bigire ta têkiliya nifşan û zayandan xitabî qadeke pir fireh dike. Ji hêla teorî û nêzîkbûna fikrî ve jî bi têra xwe rewşeke cihêreng heye. Nêzîkbûnên ji qada semîyotîkê, teoriya marksîzm û femînîzmê, teoriyên wêjeyî, werger, polîtîka û felsefe, an ku çendîn behrên hişmendiyê hebin di duriyana çandnasiyê de rastî hev tên.

Di roja îro de, civak û çand di nav anaforeke guherînan de digevizin, her ku teorî û nêzîkbûnên cuda hewl didin wan guherînan li gor xwe pênase bikin. Bi tespîta Kellner, salên 1960’an wir ve dinya bû qada “şerên çandî” yên navbera lîberal, parêzkar û radîkalan ku her yekê ji wan hewl dida çand û civakê li gor rojevên xwe ji nû ve saz bike. Çawa ku li Ewropa û Amerîkayê çandnasî bû sehneya dijberiya lîberal û parêzkaran, li welatên Asya, Afrîka û Rojhilata Navîn jî bêtir bi têgehên dij-kolonyal terîf hatin kirin. Kurd jî tê de, ji bo gelên bindest û bêstatu derfetên nû yên ji bo zemîneke teorîk derketin holê. Ew zemîn jî bi trendên mafê mirovan, azadiyên sivîl, aştî û edaletê diafire û ji xwe re hincetên çalak ên xebatê derdixe holê.

Bingeha Kurdolojiyê jî her wekî xebatên zanistî yên der barê piraniya gelên rojhilat, bi destê rojhilatnasên ewropî û rûs ve hatiye avakirin. Bi sedsala 19’an re, an ku heyama zêrîn a oryantalîzmê, sefera lêkolîner, zanyar û gerokên ewropî ya ber bi Kurdistanê ve dest pê kir. Her çiqas ji welatên cihê ên Ewropayê û ji Rûsyayê hatibin jî kurdnasên ewropî û rûs di nêzîkbûn û metodên xwe de hema wekî hev bûn. Edward Said binê vê hevpariya oryantalîzma alman, anglo-fransî û piştre jî ya amerikî xêz dike û vê hevpariyê jî wek desthilatdariya entelektuelî ya rojava ya li ser rojhilat bi nav dike.

Balkêş e ku di xebatên kurdnasên ewropî de, bi taybetî jî di berhevkariyên dîrokî û siyasî de, dijderketina kurdan a li hember dagirkeran û hêzên derveyî cih nagire. Ew nayê wê wateyê ku kurd li hember mudaxaleyên derve bêyî helwest mane û di heyamên girîng de serî ranekirine lê xuya ye ku mîsyonên polîtîk, têkiliyên bi dewletên mezin, û acizî û astengiyên desthilatdarên herêmî rêya wê sansurê vekiriye.

Helwesta rojhilatnasan a ber bi wêjeya devkî ya kurdî mînakeke berbiçav a desthilatdariya entelektuelî ye. Lêkolîner û berhevkarên ewropî reng e ku bi çaveke lawaz li berhemên devkî nihêrîne û ew netemambûyî nirxandine; lewma bi lêkdana vegotinên devkî hewl dane tekstên têkûz ên nivîskî biafirînin, bêyî ku girîngiyê bidin şexsîbûn û zengîniya vegotina dengbêj û çîrokbêjan. Her wiha wan kesên navborî di senifandin û binavkirina berhemên kurdî de, bêyî ku qîma xwe bi reseniya tekstan bi xwe bînin, li gor pîvan û kategoriyên xwe pênaseya berhemên kurdî dane û bi vî awayî jî bûne bayîsê aloziyeke termînolojîk.

Îro, bi gelemperî nîqaşên der barê Kurdolojiyê de dikarin bi sê koman bên dabeşkirin:Yek; dîroka nêzikî du sed salî ya xebatên Kurdolojiyê û gencîneya berhevkariyê ya ku li hin navendan û bi rêbaz, ziman û elfabeyên cuda hatine tomarkirin û şîroveyên der barê wan. Du; hebûn û nebûna sazî û dezgehên akademîk û zanistî, tecrûbeya heyî û kemasiya wan a teorîk û pratîk. Sê; nêzikbûneke nûjen, helwest û tercîhên teorîk û pîlansaziyeke objektîf û demdirêj.

Her çiçiqas yekem–an ku gencîneya berhevkirî–ye; xebatên arşîvê, tîpguhezî, wergêr û ji nû ve katalogkirin ev peywir in ku li holê disekinin. Ji bilî wan jî ger ku li pey şopa nêzîkbûna oryantalîst û kurdnasên desteya yekem rêçbirin û rexneyeke nû pêk were, hingê dibe ku alozî û neheqiya bi xweseriya metnên kurdî hatine kirin ji holê rabe. Divê bê gotin ku rojhilatnasên ewropî bi berhevkariyên xwe yên hêja çiqas spasiyê heq bikin jî bi senifandin, hewldanên tekûzkirin û tekst-afirandinên bi pêşdarazî ewqas jî rexneyan heq dikin.

Belkû di xebatên Kurdolojiyê de tengejeya herî mezin di warê saziyên zanistî û akademîk de xwe dide nîşan. Bêstatubûna kurdan, tunebûna piştevaniya aborî û sînorên zaravayî, elfabeyî û her wiha siyasî nehişt ku kurd bibin xwedî ekolên xwe yên zanistî û akademîk. Li hin paytextên ewropî û bajarên wek Şam, Stenbol, Êrîvanê û di pey re jî bi beşên Ziman û Wêjeya Kurdî ên zanîngehên Mêrdîn, Bîngol û yên din sînerjiyeke akademîk û zanistî bi xwe re çêkir ku reng e ku li pêşerojê encamên wan baştir bên şîrovekirin.

Kurdolojiyeke ku bi pîvanên çandnasiyê dor û berên wê bên kifşkirin dê ji bo terîfa nasnameya kurd jî çarçoveyeke bikêr diyar bike. Tişteke bi têra xwe aşkera ye ku êdî ne pêkan e ku bi terîfên demode qala nasnameyekê bê kirin. Terîfa neteweper(est) wisa xuya ye ku bi têgehên xwe yên qerimî û bi çarçoveya xwe ya teng nikare bibe bersiva aîdbûnên têkilhev ên roja îro. Çandnasiyeke ku bi rêya teoriyeke kûr û bi nêzikbûnên piralî Kurdolojiyê terîf bike, di heman demê de dê pênaseyên nû dabîn bike ji bo qrîzên terîfa nasnameyê jî.

Di xebatên Kurdolojiyê de berî her tiştî zelalbûneke teorîk û sekneke zanistî pêwîst e. Ji bo kifşkirina çarçoveya teorîk jî pêwîstî bi xebatên li ser nîqaşên teorîk ên parzemîna Ewropayê heye. Dîroka du sed salî ya Kurdolojiyê bi qencî û xirabiyên xwe hêjayî lêkolînên cihê ye; ancax bi lêkolînên bi vî rengî bergehek ji bo pêşerojê dikare bê kifşkirin. Îro derfet çêbûne ku zanyar û akademîsyenên kurd, bêyî kompleks û xwebiçûkdîtinê, hesabê xwe yê bi oryantalîstan bigirin û hewl bidin da ku terîfeke nû ya çandî û nasnameyî çêbikin.